Από τα διαγράμματα στους χάρτες

Σήμερα υπάρχουν χάρτες για οποιαδήποτε ανάγκη, οι οποίοι παρουσιάζουν τους μεγάλους οδικούς άξονες και τις διακλαδώσεις τους για τις καλοκαιρινές σας εξορμήσεις, ή τα δρομάκια και τα μονοπάτια για τις εκδρομές καθώς και τους τοπικούς δρόμους που οδηγούν στα διάφορα  αξιοθέατα.

"ΑΕΙ Ο ΘΕΟΣ ΓΕΩΜΕΤΡΕΙ" ΓΕΩΓΡΑΦΙΚΗ ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΣΤΡΑΤΟΥ

Αν υπάρχει ένα σημείο αναφοράς για τους οδικούς χάρτες της Ελλάδας, τότε αυτό βρίσκεται εκεί... στο Πεδίον του Άρεως, στις εγκαταστάσεις της Γεωγραφικής Υπηρεσίας Στρατού! Από το 1889 μέχρι σήμερα, κοντά 110 χρόνια δηλαδή, η ΓΥΣ καταγράφει την Ελλάδα ποικιλοτρόπως και την προσαρμόζει με μοναδική αξιοπιστία στις δύο διαστάσεις ενός φύλλου χάρτη. Όλα ξεκίνησαν το 1889, όταν ο τότε πρωθυπουργός Χαρίλαος Τρικούπης συγκρότησε τη "Γεωδαιτική Αποστολή" για τη σύνταξη του πρώτου τοπογραφικού και κτηματικού χάρτη της χώρας. Διευθυντής της τότε αποστολής ήταν ένας έμπειρος Αυστριακός στρατιωτικός, ο Χάινριχ Χαρτλ, καθηγητής Γεωδαισίας στο Πανεπιστήμιο της Βιέννης. Η "Γεωδαιτική Αποστολή" στα 1891 μεταονομάστηκε σε "Γεωδαιτικό Απόσπασμα", κατόπιν σε "Χαρτογραφική Υπηρεσία Στρατού" και από το 1926 πήρε το σημερινό της όνομα. Κανείς δεν μπορεί να φανταστεί σήμερα πόσο δύσκολο ήταν τότε το έργο αυτής της Υπηρεσίας. Μόνο για να διαμορφωθεί ο πρώτος χάρτης σε κλίμακα 1:20.000 πέρασαν δέκα χρόνια, ενώ από τότε μέχρι σήμερα έχουν τοποθετηθεί πάνω από 25.000 τριγωνομετρικά σημεία σε όλη την χώρα (ξέρετε... αυτές οι κοντές τσιμεντένιες κολόνες που συναντάμε στις κορυφές βουνών!) σχηματίζοντας ένα αξιόπιστο τριγωνομετρικό δίκτυο.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1880, οι πρωτοπόροι του αυτοκινήτου ήταν μετρημένοι στα δάχτυλα των δύο χεριών και οι αποστάσεις που διένυαν δεν ήταν τόσο μεγάλες ώστε να χάνουν το δρόμο τους.

Η προϊστορία των οδικών χαρτών

Το 1890 εμφανίστηκαν οι πρώτοι "αυτοκινητιστές", κάτι περίεργα "όντα" που φορούσαν γούνες και κράνη ή κρύβονταν πίσω από τεράστια γυαλιά που εμπόδιζαν την σκόνη. Οι δρόμοι δεν είχαν ακόμη ασφαλτοστρωθεί, οι οδηγοί αγόραζαν τη βενζίνη με το μπουκάλι από το ... φαρμακείο, οι μηχανικοί δεν ήταν τόσο αξιόπιστοι και οι μετακινήσεις ήταν πολύ περιορισμένες. Οι τουριστικοί χάρτες δεν είχαν ακόμη λόγο ύπαρξης. Όμως, αντιμέτωποι με τις συστηματικές επιθέσεις κατά του αυτοκινήτου και τις έντονες εκστρατείες δυσφήμισής του, οι θιασώτες της οδήγησης άρχισαν να οργανώνονται. Το 1895 δημιουργήθηκε η Λέσχη Αυτοκινήτου της Γαλλίας -η ACF- με πρωτοβουλία του κόμη Αλμπέρ ντε Ντιόν, ο οποίος παράτησε την ενασχόλησή του με την πολιτική για ν' αναλάβει τη διοίκηση της Λέσχης και ν' ασχοληθεί με τους τρόπους διάδοσης και βελτίωσης του αυτοκινήτου.

Στην αρχή του 20ου αιώνα, δεν υπήρχαν ούτε βοηθητικές πινακίδες, ούτε βενζινάδικα. Οι μόνοι χάρτες τους οποίους διέθεταν οι τολμηροί που αψηφούσαν τα χιλιόμετρα και τις βλάβες, ήταν χάρτες ολόκληρης της χώρας, από τη Γεωγραφική Υπηρεσία του Στρατού, η οποία από το 1940 μετατράπηκε στο γαλλικό Εθνικό Γεωγραφικό Ινστιτούτο. Όμως δεν ήταν καθόλου πρακτικοί και ήταν εξαιρετικά δυσεύρετοι. Βέβαια, εκείνοι που είχαν τη δυνατότητα να αγοράσουν αυτοκίνητο την εποχή εκείνη, είχαν και τα μέσα να τους προμηθευτούν.

Βοηθώντας τους χαμένους οδηγούς.

Το 1900, οι Εντουάρ και Αντρέ Μισελέν, κατασκευαστές ελαστικών που υποστήριζαν με θέρμη την εξάπλωση της χρήσης του αυτοκινήτου, κυκλοφόρησαν τον πρώτο ολοκληρωμένο οδηγό-χάρτη, αποκλειστικά για αυτοκινητιστές. Σ' αυτόν υπήρχαν χάρτες των μεγάλων πόλεων, καθώς και πληροφορίες διαμονής και ανεφοδιασμού. Οι οδηγοί αυτοί έγιναν απαραίτητο εργαλείο για τις μετακινήσεις, αλλά σε καμία περίπτωση δεν αποτελούσαν κανονικό "χάρτη". Στις διασταυρώσεις, οι ταξιδιώτες έπρεπε να σταματήσουν και να ρωτήσουν για το δρόμο που οδηγεί στην επόμενη πόλη. Παράλληλα, από το 1902, η ACF ξεκίνησε να πιέζει τις αρχές να ασφαλτοστρώσουν μερικούς κεντρικούς οδικούς άξονες.

Το 1906, η Michelin ανέλαβε το τεράστιο έργο να συγκεντρώσει πληροφορίες για τους δρόμους σε ολόκληρη τη χώρα, έχοντας τη συμπαράσταση των εργαζόμενων στα δημόσια έργα και των πεζοπόρων-φυσιολατρών. Ταυτόχρονα, η ACF άρχισε να τοποθετεί βοηθητικές πινακίδες για τις βασικές κατευθύνσεις προς τις μεγάλες πόλεις, ενώ η Michelin πρότεινε την αρίθμηση των δρόμων για να διευκολύνει την αναγνώρισή τους στους χάρτες.

Οι πρώτοι αναδιπλούμενοι χάρτες

Οι πρώτες δοκιμές αξιολόγησης χαρτών έγιναν στην περιοχή του Κλερμόν-Φεράν, για να επαληθευτούν τα δεδομένα που είχαν συγκεντρωθεί. Αφού βγήκαν τα αποτελέσματα, στο διάστημα 1910 έως 1913, με τη βοήθεια του εκδότη Ντελαγκράβ, η Michelin κυκλοφόρησε την πρώτη σειρά οδικών χαρτών που κάλυπταν όλη τη Γαλλία. Ήταν 47 και είχαν τη δυνατότητα να αναδιπλώνονται σε στιλ ακορντεόν, κάτι που έχει επικρατήσει μέχρι σήμερα. Η κλίμακά τους ήταν 1:200.000, δηλαδή 2 χιλιόμετρα για κάθε εκατοστό, και εκεί αναγράφονταν ήδη τα περισσότερα από τα σημερινά οδικά σύμβολα και η σχετική σημασία τους, καθώς και η κατάσταση των δρόμων. Επίσης, μπορούσε κάποιος να βρει τα ιστορικά μνημεία και τα μέρη που παρουσιάζουν τουριστικό ενδιαφέρον. Ήταν πραγματικά σύγχρονοι χάρτες, που συμπλήρωναν απόλυτα τους "κόκκινους" οδηγούς, τους οποίους διέθεταν ακόμα δωρεάν στους κατόχους αυτοκινήτων. Στο μεταξύ είχαν δημιουργηθεί κι άλλοι χάρτες για όλες τις χώρες της Ευρώπης, την Αίγυπτο και τη Βόρεια Αφρική. Κυκλοφορούσε, επίσης, χάρτης της Γαλλίας στα αγγλικά.

Ο "εκδημοκρατισμός" του τουρισμού

Ο πόλεμος του 1914-1918 έδωσε στο αυτοκίνητο τη θέση που του αξίζει, και τη δεκαετία του '20 ξεκίνησε η διάδοσή του σε όλα τα κοινωνικά στρώματα και η παράλληλη ανάπτυξη του τουρισμού. Όμως, η άδεια μετ' αποδοχών που καθιερώθηκε το 1936 ήταν εκείνη που έδωσε στον τουρισμό τη σημερινή του διάσταση. Όλοι έτρεξαν στις παραλίες, με το ποδήλατο, τα πόδια ή τα αυτοκίνητο. Απαιτούνταν καλύτεροι χάρτες και, ευτυχώς, η Michelin το φρόντισε. Το γαλλικό Εθνικό Γεωγραφικό Ινστιτούτο ιδρύθηκε το 1940 και οι χάρτες του προορίζονταν για αποκλειστική χρήση από τους στρατιωτικούς. Όταν το Ινστιτούτο έγινε δημόσιος οργανισμός, υπαγόμενος στο υπουργείο εξοπλισμών, οι χάρτες του έγιναν ακόμη περισσότερο "πολιτικοί".

Στις εκστρατείες του Μεγάλου Αλεξάνδρου γίνεται προσπάθεια να χαρτογραφηθούν οι νέες κτήσεις και συλλέγονται χιλιάδες πληροφορίες για τις αποστάσεις, τη μορφολογία του εδάφους κ.ά. Σημαντικό, όμως, όνομα στην ιστορία της χαρτογραφίας είναι ο Ερατοσθένης (276-196 π.Χ.), ο βιβλιοθηκάριος της Αλεξάνδρειας που δοκίμασε με επιστημονικό τρόπο (παρατηρώντας τον Ήλιο και τα άστρα, και χρησιμοποιώντας την τριγωνομετρική θεωρία) να μετρήσει την περίμετρο της Γης. Τη βρήκε 250.000 στάδια (περίπου 46.000 χιλιόμετρα ή 16% μεγαλύτερη της πραγματικής). Πρώτος ο Ερατοσθένης χρησιμοποίησε ένα σύστημα μεσημβρινών και παραλλήλων για τον ακριβή εντοπισμό σημείων επάνω σε χάρτη!

Κορυφαίος, όμως, στην ιστορία της χαρτογραφίας ήταν ο κοσμογράφος, φιλόσοφος και μουσικός Κλαύδιος Πτολεμαίος (98-178 μ.Χ.). Από την "Τετράβιβλο" μέχρι τη "Γεωγραφίας Υφήγησις", ο Πτολεμαίος θέτει τις βάσεις της επιστήμης της χαρτογραφίας, συγκεντρώνει όλες τις γεωγραφικές γνώσεις, τοποθετεί σε γεωγραφικές συντεταγμένες 800 περίπου τοποθεσίες και δημιουργεί καταλόγους με τοπωνύμια της Ευρώπης, της Ασίας και της Αφρικής. Το "Πτολεμαϊκό Σύστημα" που διαμορφώνεται (η Γη είναι το κέντρο του κόσμου) παραμένει σε ισχύ για 12 ολόκληρους αιώνες μέχρι τον Κοπέρνικο.


Ο Αναξίμανδρος ο Μιλήσιος (611-554 π.Χ.) θεωρείται ο πρώτος χαρτογράφος του κόσμου. Είναι εκείνος που σχεδίασε για πρώτη φορά το περίγραμμα της Γης και της θάλασσας. Οι επόμενοι χάρτες που χαράχτηκαν σε ξύλο ή πηλό ήταν επίπεδο ή κυκλικοί και είχαν ως κέντρο του κόσμου τους Δελφούς. Ήδη, όμως, από τη σχολή του Πυθαγόρα είχε αρχίσει να αναπτύσσεται και να διαδίδεται η θεωρία ότι το σχήμα της Γης είναι σφαιρικό.

Η τυποποίηση των πινακίδων ένδειξης είναι πολύ πρόσφατη.